Mengü Ertel, Türkiye’de grafik tasarımın yalnızca bir tanıtım aracı değil, düşünsel bir görsel dil hâline gelmesinde belirleyici isimlerden biri oldu. Onun afişlerinde grafik tasarım, bir oyunu duyurmanın ötesine geçer; oyunun ruhunu, çatışmasını, duygusunu ve temel fikrini birkaç güçlü işaretle görünür kılar.
Bu nedenle Mengü Ertel’i yalnızca “afiş tasarımcısı” olarak anmak eksik kalır. O, tiyatronun sahnede kurduğu dünyayı sokağın duvarına taşıyan; yazı, imge, renk ve boşluk ilişkisiyle oyuna ikinci bir yorum alanı açan sanatçılardan biridir.
Tiyatrodan Grafiğe Uzanan Yol
Mengü Ertel, 1931’de İstanbul’da doğdu. Gençlik yıllarında tiyatroya, edebiyata ve görsel sanatlara yakın bir çevre içinde yetişti. Güzel Sanatlar Akademisi’nde aldığı eğitim, tiyatro dekoru ve sahne dünyasıyla kurduğu ilişki, onun grafik tasarım anlayışının biçimlenmesinde belirleyici oldu. Kültür ve Turizm Bakanlığı’nın yayımladığı biyografik metinde, Ertel’in grafik sanatların Türkiye’de henüz yeterince tanınmadığı yıllarda çalışmalarıyla bu alanın gelişmesine katkı sağladığı belirtilir.
Ertel’in tiyatro afişlerine yönelmesinde Muhsin Ertuğrul çevresinin ve 1950’lerin tiyatro ortamının özel bir yeri vardır. San Grafik’in aktardığı biyografik notlarda, Muhsin Ertuğrul’un Kenter kardeşlerle sahnelediği “Salıncakta İki Kişi” için Mengü Ertel’den afiş istediği ve bu işin onun yaşamında yeni bir dönemi başlattığı anlatılır.
Afiş Bir Duyuru Değil, Yorumdur
Mengü Ertel’in afişlerinde temel mesele, oyunu olduğu gibi göstermek değildir. Oyun kişilerini, sahne dekorunu ya da olay örgüsünü doğrudan resmetmek yerine, oyunun özünü taşıyacak simgesel bir yapı kurar.
Bir kasket, bir göz, bir ip, bir alev, bir el, bir gölge ya da tek bir insan silueti; Ertel’in elinde bütün bir tiyatro metninin taşıyıcısına dönüşebilir. Bu yaklaşım, tiyatro afişini yalnızca bilgilendirici bir yüzey olmaktan çıkarır. Afiş, metni yorumlayan, seyirciyi oyunun düşünsel alanına hazırlayan bağımsız bir görsel dile dönüşür.
Bu nedenle Ertel’in tasarımlarında sadelik, eksiklik anlamına gelmez. Tam tersine, fazla olanın ayıklanmasıyla ortaya çıkan yoğun bir anlatım gücü vardır. Oyunun bütününü tek bir imgeye sığdırmak, onun grafik tasarım anlayışının en belirgin yönlerinden biridir.
Keşanlı Ali Destanı ve Halk İmgesinin Grafik Dile Dönüşmesi
Mengü Ertel’in tiyatro afişleri içinde Keşanlı Ali Destanı özel bir yer tutar. Haldun Taner’in bu önemli oyunu, Türkiye’de epik tiyatronun, gecekondu kültürünün, halk anlatısının ve politik taşlamanın sahnedeki güçlü örneklerinden biridir. Ertel’in bu tür oyunlar için yaptığı çalışmalar, tiyatronun toplumsal sözünü görsel bir işarete dönüştürme becerisini gösterir.
Onun afişlerinde halk kültürü, süsleyici bir unsur olarak kullanılmaz. Figürler, renkler ve işaretler; oyunun toplumsal gerilimini, mizahını ya da trajik katmanını taşıyan birer anlatı aracına dönüşür. Böylece afiş, seyirciye yalnızca “bu oyun sahneleniyor” demez; “bu oyunun dünyasına böyle bak” önerisinde bulunur.
San Grafik ve Türkiye’de Tasarım Kültürü
Mengü Ertel’in etkisi yalnızca tek tek afişlerle sınırlı değildir. 1953’te kurduğu San Organizasyon, 1969’dan itibaren San Grafik Sanatlar Atölyesi adıyla çalışmalarını sürdürdü. San Grafik’in kendi tarihçesinde bu atölyenin zamanla çok sayıda genç grafikçiye alan açan, farklı sanat disiplinlerini bir araya getiren ve Türkiye’de grafik tasarım alanında bir “Mengü Ertel ekolü” oluşturan kültürel bir merkeze dönüştüğü belirtilir.
Bu nokta önemlidir. Çünkü Mengü Ertel’in mirası yalnızca yaptığı afişlerde değil, grafik tasarımın Türkiye’de bir meslek, bir düşünme biçimi ve bir kültür alanı olarak yerleşmesinde de aranmalıdır. San Grafik, ticari işlerle kültürel üretimi aynı çatı altında buluşturan yapısıyla Türkiye’de modern grafik tasarımın kurumsallaşma süreçlerinden birine işaret eder.
Jan Darkın Çilesi Afişi
Uluslararası Başarılar
Mengü Ertel’in çalışmaları Türkiye sınırları içinde kalmadı. 1969’da ilk tiyatro afişleri sergisini açtı; bu sergiyi Berlin, Varşova ve Brüksel gibi kentlere taşıdı. Yapıtları uluslararası grafik dergilerinde yayımlandı ve bazı afişleri müze koleksiyonlarına girdi. Kültür ve Turizm Bakanlığı metnine göre Ertel, 1974’te Cannes Film Şenliği afiş yarışmasında Jüri Özel Ödülü’nü kazandı; 1975’te Paris’te düzenlenen uluslararası film afişleri yarışmasında Carl Theodor Dreyer’in “Jeanne d’Arc’ın Çilesi” filmi için hazırladığı afişle büyük ödül aldı.
Bu başarılar, Ertel’in grafik dilinin yalnızca yerel bir estetikten ibaret olmadığını gösterir. Onun afişleri, Türkiye’nin tiyatro ve kültür dünyasından beslenirken aynı zamanda uluslararası grafik tasarım diliyle de konuşabilen işlerdir.
Mengü Ertel’in Görsel Dili
Mengü Ertel’in tasarım anlayışında birkaç temel özellik öne çıkar. İlki, güçlü sadeleştirmedir. Bir oyunun karmaşık dünyası, afişte birkaç biçimsel işarete indirgenir. İkincisi, tipografi ile imgenin birbirinden kopmamasıdır. Yazı yalnızca bilgi veren bir unsur değil, kompozisyonun parçasıdır. Üçüncüsü ise boşluğun aktif kullanımıdır. Ertel’in afişlerinde boşluk, görselin etrafındaki sessiz alan değil; anlamın kurulduğu temel zemindir.
Bu yaklaşım, onun afişlerini bugün hâlâ okunabilir kılar. Çünkü iyi bir tiyatro afişi, yalnızca dönemin oyun programına ait geçici bir duyuru değildir. Zamanla oyunun belleğine dönüşür. Mengü Ertel’in afişleri de bu nedenle Türkiye’de tiyatro tarihinin yalnızca görsel belgeleri değil, aynı zamanda o tarihin yorumlarıdır.
Mengü Ertel, Türkiye’de grafik tasarımın modernleşme sürecinde belirleyici bir isimdir. Tiyatroyla kurduğu bağ, afişi sahne sanatlarının dışarıya açılan düşünsel yüzü hâline getirmiştir. Onun çalışmaları, bir oyunu yalnızca duyurmakla kalmaz; oyunun ruhunu, gerilimini ve anlamını görsel bir dile çevirir.
Keşanlı Ali Destanı’ndan uluslararası ödüllü film afişlerine, San Grafik’ten tiyatro dünyasıyla kurduğu uzun ilişkiye kadar Mengü Ertel’in mirası, grafik tasarımın Türkiye’de nasıl bir kültür alanına dönüştüğünü anlamak için hâlâ önemlidir.
Çünkü Mengü Ertel’in yaptığı şey yalnızca afiş tasarlamak değildi. O, tiyatronun sözünü sokağın duvarında görünür kıldı.
